Δάσκαλε,
με τα παρακάτω δεν επιχειρώ να σου πλέξω το εγκώμιο ή να εξιστορήσω το εκπαιδευτικό σου έργο, που κατά κοινή ομολογία - όχι μόνο των μαθητών σου, αλλά και όλων των κατοίκων του νησιού, είναι μοναδικό και αξεπέραστο. Αυτά τα αφήνω σε άλλους μαθητές σου με πανεπιστημιακή μόρφωση και ειδίκευση στη συγγραφή και ιδιαίτερα στους εκπαιδευτικούς, που μπορούν να αξιολογήσουν και να παρουσιάσουν το έργο σου στα μέτρα που του αρμόζει.
Εγω, δάσκαλε, δεν έχω αυτές τις ικανότητες κι αρετές κι αυτά που σου γράφω είναι μάλλον μια εξομολόγηση εκ βαθέων, μια κραυγή ευγνωμοσύνης. Είναι αυτά που από χρόνια πολλά ήθελα να σου πω, αλλά δεν θα τολμούσα να σου τα πω δια ζώσης, από μια υπέρμετρη ίσως συστολή που με κατέχει όταν έχω τη χαρά να μιλώ μαζί σου.
Δεν είναι παράξενο; κοντά σου νιώθω πάντα σαν μαθητής του Γυμνασίου. Κι αν αφήσω λεύτερη τη γλώσσα της καρδιάς ν μιλήσει, φοβάμαι πως θα δακρύσω κι είναι ντροπή να κλαίει σαν μαθητούδι ένας γέρος πια καπετάνιος, που ταξίδεψε σ΄όλες τις θάλασσες του κόσμου.
Στα πρώτα γυμνασιακά μου χρόνια, η λέξη καθηγητής είχε συνταυτιστεί μέσα μου με την έννοια μιας παράξενης τριαδικής θεότητας, ένα κράμα από Ιερή εξέταση, Γεχόβα, άτεγκτο θεό των Εβραίων και Νεφεληγερέτη Δία, που εξαπέλυε κεραυνούς και σφαλιάρες στα κεκαρμένα εν χρω κεφάλια των άμοιρων μαθητών του γυμνασίου. Μια εικόνα καθόλου κολακευτική για παιδαγωγό.
Οι φράσεις "κάτσε κάτω, μηδενίζεσαι, πολύ μπερδεμένα μου τα λες", μου έγιναν εφιάλτες που με βασανίζουν μέχρι τώρα. Κάθε φράση κι ένας καθηγητής, κάθε φράση και μια ταπείνωση, μια πικρή απογοήτευση, που μ΄έπειθαν μέρα με τη μέρα πως είχα την ατυχίανα γεννηθώ λειψός στο μυαλό. Πιστεύω απόλυτα πως ο καθηγητής πριν μάθει να διδάσκει ένα ρήμα, το εν Κανά θαύμα ή κάποιον τύπο της τριγονωμετρίας, πρέπει να μελετήσει πάρα πολύ την ψυχολογία του παιδιού, ν΄αγαπά με πάθος τη δουλειά του, να ξεκινά κάθε πρωί, πρώτος εκείνος διαβασμένος ή με δυό λόγια να είναι ΕΣΥ. Καθηγητής μόνο για να κερδίζει τον επιούσιον είναι εγκληματική ανευθυνότητα. Ας γίνει χωροφύλακας, λατζέρης ή ιεροκήρυκας της κακιάς ώρας - έτσι κι αλλιώς μεγαλύτερος θα είναι ο μισθός του - αλλά όχι δάσκαλος. Η δουλειά του δασκάλου ενέχει μια ιερότητα. Ο Δάσκαλος διαμορφώνει χαρακτήρες, οι δάσκαλοι υψώνουν έθνη...
Αλλά ας έρθουμε στα καθ΄ημάς. Ας δώσουμε συγχωροχάρτι. Ακόμα κι όταν έγραφα καλά στο πρόχειρο διαγώνισμα, επειδή δεν βρισκόμουν ενώπιος ενωπίω με τον καθηγητή, πάλι την επόμενη με ρωτούσαν πως κατόρθωσα κι αντέγραψα. Ποιός ο λόγος λοιπόν να μελετήσω αφού ήμουν ένοχος εκ προοιμίου κι αφού θα είχα να ακούσω την ίδια επωδό;
Με τα τελευταία δεν θέλω να απαλλάξω τον εαυτό μου από τις ευθύνες μου που είχα σαν μαθητής. Εύκολος ο κατήφορος στην παιδική ηλικία, αλυσίδα τα μαθήματα κι αν σπάσουν μερικοί κρίκοι δύσκολο να τους ενώσεις. Πολλοί οι πειρασμοί γύρω μας. Αντε να κλειστείς να διαβάσεις καθαρευουσιάνικα βιβλία, όταν υπάρχουν λουλούδια και κοριτσόπουλα. Τότε η μελέτη σου φαίνεται "ωσάν νερόβραστος κολοκύνθη" κατά τον Ροίδη.
Μα και ο ρόλος του δασκάλου δεν είναι να σπρώξει τον μαθητή στην κατηφόρα, αλλά να τον συγκρατήσει. Με το "κάτσε κάτω και μηδενίζεσαι", όταν ο μαθητής δεν ακολουθούσε με θρησκευτική ευλάβεια τη σειρά του βιβλίου, δεν εκπαιδεύονται οι μαθητές. Σιγά - σιγά μαζεύεται μέσα τους ένα απόθεμα μίσους και απέχθειας σε ό,τι έχει σχέση με την παιδεία.
Μοναδική διέξοδος στα παραπάνω που φούσκωναν μέσα μου, η κοπάνα από τα μαθήματα, το τσιγάρο για αντριλίκι - κουσούρι που μου έμεινε μέχρι τώρα - και η καζούρα σ΄όποιον καθηγητή τη σήκωνε. Παιδική ενστικτώδικη αντίδραση, που με βύθιζε αργά -αργά σε ένα έλος χωρίς ελπίδα να βγω...
Μάταια γύρευα μια καινούργια αρχή, ένα χέρι βοήθειας, κάποιον να σταθεί για λίγο πλάι μου, ένα καλό έστω λόγο. Ήμουν ένα καράβι που ΄έστελνε απελπισμένα S.O.S και κανένας δεν έπαιρνε τα σήματά μου. Ακόμη και τώρα ξυπνώ τις νύχτες από εφιάλτες, κατάλοιπα των ενοχών της μαθητικής μου ζωής. Το πρωί η γυναίκα μου με ρωτά γελώντας αν ο εφιάλτης μου ήταν αλγεβρική εξίσωση, γερούνδιον ή υπερσυντέλικος ανώμαλου ρήματος.
Αναλογικά οι εφιάλτες μου είναι περισσότεροι στα μαθηματικά. Κάθομαι στο θρανίο, έχουν εκφωνηθεί τα θέματα από ώρες, μπροστά μου μια κόλλα κάτασπρη κι απέραντη σαν πέλαγος και το μυαλό μου τελείως άδειο από γνώσεις. Το απόλυτο κενό. Πλησιάζει η στιγμή που θα μαζέψουν τα γραπτά κι απέναντί μου ένα τεράστιο ρολόι εκκρεμές, όπως αυτό της παλιάς εκκλησίας του χωριού μου, να χτυπά εκκωφαντικά το κάθε δευτερόλεπτο που φεύγει. Ξυπνώ κάθιδρος και καπνίζω απανωτά τσιγάρα για να ηρεμήσω. Ούτε οι κυκλώνες, ούτε οι πυρκαγιές που αντιμετώπισα πάνω στα καράβια δεν με επηρέασαν τόσο πολύ. Αυτά τα αντιμετώπισα, τα νίκησα, τα ξεπέρασα. Σαν μαθητής όμως νικήθηκα. Κι αυτό ίσως δεν μπορώ να το ξεπεράσω...
Όταν τελείωσα την τρίτη - του τότε εξατάξιου Γυμνασίου, αποφάσισα να παρατήσω το σχολείο που μου είχε γίνει αβάστακτο μαρτύριο. Πήγα στη Σύρο κι έβγαλα ναυτικό φυλλάδιο για να μπαρκάρω ναύτης στα καράβια. Η στεριά ένιωθα ότι με λέρωνε.
Είχα μεγαλώσει αρκετά, μπορούσα να σταθώ γερά στα πόδια μου, θα ήμουν επιτέλους κάπου χρήσιμος βοηθώντας οικονομικά την οικογένειά μου κι όχι να καταπίνω προσβολές και ταπεινώσεις. Στο διάολο το σχολείο, η παιδεία κι αυτοί που με παίδευαν.
Ξαναγύρισα στα θρανία με πολύ βαριά καρδιά από τις παρακλήσεις και τα κλάματα της μάνας μου, που ήταν ο μοναδικός άνθρωπος που πίστευε πως δεν είχα γεννηθεί αλήτης και που δεν ήθελα με τίποτα να στεναχωρήσω.
Στην Τετάρτη μας ανέλαβες εσύ σαν καθηγητής τάξης κι όλα άλλαξαν. Δεν έγινα βέβαια ο άριστος μαθητής, όπως θα΄θελα, γιατί είχα τρομερά κενά που δεν μπορούσα εύκολα να αναπληρώσω, αλλά σε είδα σαν μια νέα αρχή, σαν την ευκαιρία που ζητούσα.
Όταν μπήκες στην αίθουσα, στη διπλανή από το γραφείο των καθηγητών, στο παλιό Πετράκειο Γυμνάσιο, μετά τις πρώτες τυπικές συστάσεις, μας ρώτησες τι ξέραμε από συντακτικό. (Μεταξύ μας την τύφλα μας ξέραμε και οι καλοί μαθητές και οι κουμπούρες σαν του λόγου μου). Άρχισαν, λοιπόν, οι καλοί μαθητές να επιδεικνύουν τις γνώσεις τους παπαγαλίζοντας τον αείμνηστο και αχώνευτο Τζάρτζανο που είχε εκπονίσει το βιβλίο του συντακτικού, σε μια γλώσσα καθαρευουσιάνικη, ακαταλαβίστικη και άψυχη, με δοτικές, απαρέμφατα και τα τοιαύτα... Πόσο τους ζήλευα τότε για την ευρυμάθειά τους. Δεν είναι μικρό πράγμα να μιλάς μια γλώσσα που δεν την καταλαβαίνεις και χρειάζεσαι μετάφραση. Ο μπαρμπα Γιάννης ο Σκαρίμπας, μας λέει στο δεύτερο τόμο του "Το 21 και η αλήθεια" κάτι που μ΄έκανε να σκεφτώ πολύ. "Από τον Κιουταχή και τον Δράμαλη μπόρεσε και απαλλάχτηκε το έθνος. Από την ψώρα της καθαρεύουσας ακόμα ξύνονται οι Έλληνες". Έχει άδικο;
Αφού τους άκουσες, χαμογέλασες μ΄εκείνο το ιδιαίτερο δικό σου χαμόγελο, όλο συμπάθεια και κατανόηση και μια σπίθα αδιόρατης ειρωνείας, που δεν μπόρεσα να καταλάβω ποτέ αν ήταν για την καθαρεύουσα, τον πιθηκισμό, την κατάντια μας ή όλα μαζί.
- "Λοιπόν παιδιά" μας είπες. "Το συντακτικό είναι απλό. Είναι ο τρόπος που μιλάμε. Ο τρόπος που συντάσσουμε τις λέξεις σε μια φράση. Λέμε για παράδειγμα: πηγαίνω στο σχολείο κάθε μέρα με τα πόδια. Το πηγαίνω είναι το ρήμα. Τι κάνω δηλαδή. Εγω, που παραλείπεται αφού μιλάμε στο πρώτο πρόσωπο, το υποκείμενο. Στο σχολείο, τοπικός προσδιορισμός. Το κάθε μέρα χρονικός προσδιορισμός. Καταλάβατε βρε παιδιά. Αφήστε τα κινήσεως σημαντικά με τι προτάσσονται. Θα τα πούμε κι αυτά άλλη ώρα..."
Και τα είπαμε. Κι όλα ερχόντουσαν απλά και κατανοητά και το σπουδαίο: τα μάθαμε. Τόσο απλό το κατανοητό... Τόσο απλό να πειστώ πως δεν ήμουν λειψός στο μυαλό, πως μπορούσα να γίνω καλός και στα μαθήματα, σχεδόν όσο και στο κολύμπι, τόσο απλό να δω με άλλα μάτια την παιδεία και να γίνει μέσα μου μια τεράστια καταστροφή. Έφτασα στο σημείο να χτυπά το κουδούνι για διάλειμμα και να μ΄ενοχλεί που θα έχανα τη χαρά να σ΄ακούω.
Από μια εσώτερη παρόρμηση σκέφτηκα να βάλω μπουρλότο στα σχολικά μου βιβλία που τα είχα αγοράσει με τα μεροκάματα ενός ολόκληρου καλοκαιριού. Στο τέλος της παράδοσης μας είπες κάτι το πρωτόγνωρο. Αν κάποια μέρα δεν έχουμε μελετήσει, να σου το πούμε πριν μπούμε στην τάξη για να μην μας σηκώσεις στο μάθημα και ντροπιαστούμε. Πρώτο μάθημα αξιοπρέπειας και υπευθυνότητας.
Έφερες μια νέα σχέση μεταξύ δάσκαλου και μαθητή. Μια επανάσταση που γκρέμισε τον καθηγητή Τριαδική Θεότητα και έβαλες στη θέση του φόβου για τον καθηγητή την αγάπη και τον σεβασμό για το Δάσκαλο. Μας είδες σαν ανθρώπους με φιλότιμο, προσωπικότητα κι αξιοπρέπεια και όχι σαν κοπάδι άσπρων και μαύρων προβάτων. Ήσουν το χέρι που γύρευα να αρπαχτώ στο έλος που με κατάπινε, ο καλός λόγος, η νέα αρχή που ευχόμουν.
Αυτά που μας δίδαξες και που γι΄αυτά σε ευγνωμονώ, δεν ήταν γραμμένα στα σχολικά μας κιτάπια. Ήταν το απόσταγμα της σοφίας σου, ήταν γραμμένα μέσα στη καρδιά σου, ήταν τα λόγια σου που τα έκανες πράξεις. Πως μπορεί ένας καθηγητής να παροτρύνει τους μαθητές να μάθουν όταν ο ίδιος είναι απαίδευτος και αγράμματος; Πως μπορείς να διδάξεις ήθος, όταν είσαι υπόδειγμα; Τα παιδιά, με το αλάνθαστο αισθητήριο που έχουν περί αξιών, μπορούν εύκολα να διακρίνουν τον γνήσιο από τον Σίφνιο χρυσό.
Μας δίδαξες με το ήθος σου να είμαστε υπεύθυνοι, περήφανοι και άνθρωποι. Κι αυτό είναι πάνω απ΄όλα τα γερούνδια, τους υπερσυντέλικους και τις δοτικές του οργάνου, που δεν θυμούνται πια ούτε οι άριστοι των μαθητών και που πολύ λίγο μας βοήθησαν στην διαμόρφωση του χαρακτήρα μας, στη σταδιοδρομία και γενικότερα στη ζωή μας.
Κάθε φορά που διαβάζω ή ακούω τη λέξη Δάσκαλος, στο μυαλό μου σχηματίζεται η αγαπημένη και σεπτή μορφή σου. Διώχνω τότε κάθε άλλη σκέψη από το νου μου και νοερά στου στέλνω τις ευχαριστίες, το σεβασμό και την αγάπη μου....
Αφιερώνω την παραπάνω επιστολή στη δασκάλα μουσικής του γιού μου που τον βαθμολόγησε με -Δ (αλήθεια υπάρχει τέτοιος βαθμός;). Ο Γιώργος φοβήθηκε να ρωτήσει τι έπρεπε να κάνει γιατί - όπως ο ίδιος μου είπε - κάποιο παιδί που ρώτησε μπήκε τιμωρία. Εκτός του ότι όσοι ξέρουν μουσική θα δυσκολευτούν να καταλάβουν τι σημαίνει το 0,5 που έπρεπε να βάλει σαν χρόνο στο όγδοο.... Και αυτή η "αγαθή παρότρυνση" στην προστακτική: ΔΙΑΒΑΣΕ!
